Α. Θεωρία της… Ποιας;;;
Είναι σχεδόν σίγουρο ότι, όταν ο Κάρολος Δαρβίνος ( Charles Robert Darwin, 1809-1882) δημοσίευε την διάσημη εργασία του “On the Origin of Species” το 1859, δεν είχε πλήρη συνείδηση ούτε του βάθους της επιρροής που θα είχε αυτή στην επιστημονική εξέλιξη, αλλά ούτε και του εύρους (και της λύσσας… και της επιμονής…) των αντιδράσεων που αυτή θα ξεσήκωνε. Όμοια, είναι μάλλον απίθανο ότι ο Δαρβίνος μπορούσε τότε να προβλέψει ότι η θεωρία του θα ξέφευγε τόσο πολύ από τα όρια του επιστημονικού διαλόγου, για να εισέλθει βάναυσα στα πλατειά σαλόνια -κατ’ άλλους στα κακοτράχαλα ρουμάνια- της πολιτικής, της θρησκείας… και των αναμεταξύ τους ανταλλαγών.
Πράγματι, η Ιστορία της Επιστήμης δεν γνωρίζει προηγούμενο παράδειγμα, όπου μια επιστημονική εργασία έγινε τόσο έντονα και απόλυτα η σημαία -ή ο θανάσιμος εχθρός- τόσων ετερόκλητων ομάδων και σε τέτοιο εύρος συγκρούσεων. Για την ακρίβεια, ο Δαρβίνος και η Καταγωγή των Ειδών του αποτελούν πολύ ειδική περίπτωση, λαμβάνοντας υπόψιν ότι ο Δαρβίνος (ο προφήτης κάποιων, ο δαίμων κάποιων άλλων) ΔΕΝ ήταν ο πατέρας της ιδέας της εξέλιξης-και δεν διεκδίκησε ποτέ τέτοιες δάφνες.
Η ιδέα της βιολογικής εξέλιξης ήταν υπαρκτή ήδη κατά την Κλασική Εποχή (Ατομιστές, π.χ. στο ισχυρά νατουραλιστικό “De rerum natura” του Λουκρήτιου), και η οργανωμένη επαναφορά της στο προσκήνιο έλαβε χώρα μισό και κάτι αιώνα πριν τη δημοσίευση του έργου του Δαρβίνου, από τον Λαμάρκ (Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck, 1744-1829), και ήδη τότε διέθετε φιλοσοφικό παρελθόν τουλάχιστον από τον πρώιμο Διαφωτισμό. Αν και το έργο του Λαμάρκ διέφερε σημαντικά από αυτό του Δαρβίνου (λ.χ δεν προέβλεπε έναν και μόνον πρόγονο των ειδών και δεν προχωρούσε στην κατάστρωση εξελικτικών δέντρων, δεν απέδιδε την ισχύ πίσω από την εξέλιξη αποκλειστικά στην “φυσική επιλογή”), η βασική λογική ήταν ίδια: τα είδη δεν παραμένουν σταθερά στον χωροχρόνο, μεταβάλλονται βάσει της κληρονομικότητας και των κάθε φορά προκλήσεων του περιβάλλοντος χώρου τους.
Γιατί έγινε ο Δαρβίνος το κόκκινο πανί (ή το πράσινο, κατά πλευρά); Γιατί όχι ο Λαμάρκ, ή κάποιος πριν από αυτόν; Υπάρχουν διάφορες θεωρίες που επιχειρούν να δώσουν απάντηση στο ερώτημα αυτό -και η προσωπική άποψη του γράφοντος-που θα συζητηθούν σε επόμενο μέρος. Για τις ανάγκες αυτού του πρώτου μέρους όμως, δέον να αναφερθεί ότι κλειδιά αυτής της διαφορετικότητας στην αντιμετώπιση είναι οι φράσεις: “Φυσική Επιλογή έναντι Ουσίας”, “Γαλλία και Ευρώπη προ Ναπολεόντιων Πολέμων έναντι Αγγλίας και Ευρώπης μετά αυτών”.
Αλλά ποια είναι τα βασικά σημεία της Δαρβινικής θεωρίας;
Απαντώντας στο ερώτημα από μια σύγχρονη οπτική γωνία, θα μπορούσαμε να πούμε ότι μια βιολογική διαδικασία είναι “δαρβινιστική” όταν είναι σε αυτήν διακριτά τρία στάδια-επίπεδα:
α. Κληρονομικότητα, ή η δυνατότητα ορισμένου αριθμού όντων δεδομένου πληθυσμού να αφήνουν αντίγραφά τους όντα, που θα έχουν επίσης την αυτή δυνατότητα -κληροδοτώντας έτσι τα βασικά χαρακτηριστικά τους απο γενιά σε γενιά. Σε περίπτωση που τα όντα αναπαράγονται σεξουαλικώς, τα βασικά κληρονομούμενα χαρακτηριστικά ανασυνδυάζονται κατά την διαδικασία.
β. Ποικιλότητα, ή η ύπαρξη ποικιλίας χαρακτηριστικών μεταξύ των διαφορετικών όντων εντός του πληθυσμού που τελικώς θα έχουν το αποτέλεσμα της διαφορετικής ποιότητας ανταπόκρισης στις περιβάλλουσες συνθήκες.
Και,
γ. Επιλογή, λόγω αυτής της διαφορετικής ποιότητας ανταπόκρισης -είτε σε επίπεδο απευθείας επιβίωσης, είτε σε επίπεδο ευκολίας ή δυσκολίας εύρεσης συντρόφου για αναπαραγωγή (ή και στα δύο επίπεδα…).
Επειδή δηλαδή δεδομένα χαρακτηριστικά ευνοούνται σε δεδομένο περιβάλλον, έπεται ότι τα όντα ενός πληθυσμού που τα διαθέτουν θα αφήνουν ανά γενεά περισσότερους απογόνους από αυτά που δεν τα διαθέτουν -ώστε αυτά τα χαρακτηριστικά να γίνουν τα κυρίαρχα. Έπεται επίσης ότι τυχαίες μεταλλάξεις που δίνουν ευνοούμενα χαρακτηριστικά, με τον ίδιο τρόπο, οδηγούν σε διαφοροποιήσεις μεταξύ πληθυσμών -και ειδών.
Β. Οι Παρατάξεις…
Και μόνον από τη βασική αυτή αναφορά αρχών της δαρβινικής θεώρησης των βιολογικών πραγμάτων, γίνονται αμέσως εμφανή δύο βασικά της “μειονεκτήματα”.
Το πρώτο της “μειονέκτημα” είναι ότι είναι δυνατή η διατύπωση της αυτής θεωρίας με απλή αντικατάσταση των λέξεων “όντα”, “πληθυσμός” με άλλα ζεύγη λέξεων ή φράσεων κατά το δοκούν (π.χ. άνθρωποι/κοινωνία, κοινωνίες/σύνολο κοινωνιών, φυλές ή έθνη/Κόσμος κ.λπ.). Με ελάχιστες προσαρμογές στο σκεπτικό, η προκύπτουσα θεωρία θα είναι τουλάχιστον επιστημονικοφανής.
Το δεύτερο “μειονέκτημα” -και το έχον τα πλέον θορυβώδη αποτελέσματα, όπως απέδειξαν τα τελευταία 150 χρόνια- είναι ότι η Θεωρία της Εξέλιξης του Δαρβίνου δεν απαιτεί την ύπαρξη Ουσίας και Σκοπού για να ισχύει. Δεν υποθέτει δηλαδή μιαν εσωτερική “αναγκαιότητα”, προγραμματισμένη στα όντα του κόσμου, που τα ωθεί αμετάκλητα στην άνοδο της “εξελικτικής σκάλας”. Δηλαδή, ο Δαρβινισμός δεν απαιτεί την ύπαρξη Θεού -ούτε καν με την έννοια του “Δημιουργού που δημιούργησε και μετά εξαφανίστηκε” (Deism), πόσω μάλλον με την παραδοσιακή έννοια του “Δημιουργού που δημιούργησε και εξακολουθεί να ανακατεύται” (Τheism). Για την ακρίβεια, είναι πολύ εύκολο να δειχτεί ότι η Θεωρία της Εξέλιξης μάλλον απαιτεί την μη ύπαρξη Θεού, ώστε φιλοσοφικά να έχει νόημα.
Τα δύο παραπάνω δίχασαν από την πρώτη στιγμή της δημοσίευσης του έργου του Δαρβίνου, και εξακολουθούν να διχάζουν και σήμερα. Πέραν του διχασμού στις τάξεις των διανοούμενων κάθε εποχής, ο Δαρβινισμός χρησιμοποιήθηκε και ως πολιτικό όργανο από διάφορες κρατικές οντότητες -είτε γενικώς ως κοινωνικός δαρβινισμός, είτε ειδικά ως οικονομικός/ φυλετικός/ πολιτισμικός κ.λπ.
Στα επόμενα μέρη θα επιχειρηθεί μια παρουσίαση των ιστορικών υποβάθρων των συγκρούσεων που μαίνονται ακόμη γύρω από την Θεωρία της Εξέλιξης, σε συνδυασμό με τα ρεύματα σκέψης που γεννήθηκαν ή επηρεάστηκαν από αυτήν.
